ΠΛΥΝΕ ΤΑ ΟΠΩΣ ΠΡΕΠΕΙ: ΟΔΗΓΟΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ ΑΠΟ ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΒΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΣΟΥ
ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΤΑ ΠΛΥΝΕΙΣ
Το πλύσιμο των φρούτων και των λαχανικών δεν αποτελεί απλώς μια συνήθεια καθαριότητας, αλλά ένα ουσιαστικό βήμα για την προστασία της υγείας μας. Αρχικά, βοηθά στην απομάκρυνση εξωτερικών ρύπων, χώματος, σκόνης και – κυρίως – παθογόνων μικροοργανισμών όπως το Escherichia coli, η Salmonella και η Listeria monocytogenes, που έχουν συνδεθεί με σοβαρές τροφιμογενείς λοιμώξεις. Επιπλέον, το σωστό πλύσιμο μπορεί να μειώσει σημαντικά τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων που παραμένουν στην επιφάνεια των τροφίμων, ειδικά αν εφαρμοστούν ειδικές μέθοδοι, όπως διάλυμα με μαγειρική σόδα ή ξύδι, ή εναλλάξ με αμυλούχα μέσα όπως το κορν φλάουρ.
Η απομάκρυνση των υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων θεωρείται κρίσιμη για την ανθρώπινη υγεία, καθώς η μακροχρόνια έκθεσή μας σε αυτά έχει συνδεθεί με σοβαρές παθολογικές καταστάσεις. Αυτές περιλαμβάνουν κινδύνους για: Άλλα προβλήματα, όπως διαταραχές στο ενδοκρινικό σύστημα, αναπαραγωγική δυσλειτουργία, καρκίνος, καρδιαγγειακές παθήσεις, όπως έμφραγμα και εγκεφαλικό, νευρολογικές διαταραχές, συμπεριλαμβανομένων νευροεκφυλιστικών ασθενειών όπως η νόσος του Πάρκινσον, νεφρική ανεπάρκεια και χρόνια νεφρική νόσο (CKD) σε άτομα με μειωμένη νεφρική λειτουργία. Διαβάστε αναλυτικότερα εδώ.
ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΜΕ ΤΑ ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ ΠΟΥ ΑΠΟΡΡΟΦΩΝΤΑΙ ΕΣΩΤΕΡΚΑ
Τα συστημικά φυτοφάρμακα είναι χημικές ουσίες που απορροφώνται από τα φυτά και διακινούνται μέσω του αγγειακού τους συστήματος, φτάνοντας συχνά μέχρι τους καρπούς ή τα φύλλα που καταναλώνουμε (EFSA, 2023). Παρότι το πλύσιμο σπάνια εξαλείφει τα ενδογενή κατάλοιπα αυτών των ουσιών, μελέτες δείχνουν ότι μειώνει σημαντικά τα επιφανειακά υπολείμματα, ακόμη και όταν έχει γίνει συστηματική εφαρμογή (Lu et al., 2006; Kaushik et al., 2009). Επιπλέον, από έρευνες οι φυσικές μέθοδοι πλυσίματος μπορούν να απομακρύνουν τα υπολείμματα που παραμένουν στην εξωτερική στιβάδα σε πολύ ικανοποιητικό βαθμό, περιορίζοντας συνολικά την έκθεση του οργανισμού. Επομένως, ακόμη και στην περίπτωση των συστημικών φυτοφαρμάκων, το πλύσιμο προσφέρει όφελος μειώνοντας το συνολικό φορτίο ρύπων που προσλαμβάνουμε.
Επιπλέον, το πλύσιμο μπορεί να απομακρύνει επιφανειακές ενώσεις που λειτουργούν ως φορείς ή ενισχυτές απορρόφησης άλλων ουσιών. Σε φρούτα και λαχανικά που καταναλώνονται με τη φλούδα, όπως τα μήλα, τα σταφύλια ή οι πιπεριές, η απομάκρυνση αυτών των υπολειμμάτων μειώνει το συνολικό φορτίο φυτοφαρμάκων που εκτίθεται ο οργανισμός μας, υποστηρίζοντας έτσι την πρόληψη και την προαγωγή της υγείας.
ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΟΦΕΛΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΣΤΟ ΠΛΥΣΙΜΟ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΦΡΟΥΤΩΝ
Απομάκρυνση ρύπων και χώματος από την επιφάνεια (σκόνη, λάσπη, σωματίδια).
Μείωση παθογόνων μικροβίων (π.χ. Salmonella, E. coli, Listeria) που μπορούν να προκαλέσουν τροφικές λοιμώξεις.
Απομάκρυνση επιφανειακών φυτοφαρμάκων, ακόμα και μετά από συστηματική χρήση.
Μείωση του συνολικού τοξικού φορτίου, καθώς και τα συστημικά φυτοφάρμακα αφήνουν υπολείμματα στην επιφάνεια.
Προστασία της συνολικής υγείας, ειδικά για βρέφη, παιδιά και άτομα με ευαισθησίες ή χρόνιες παθήσεις και πρόληψη από χρόνιες ασθένειες αλλά και για όλους.
ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΙΚΑ Η ΠΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ ΠΛΥΣΙΜΑΤΟΣ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ;
Βάσει της μελέτης των Wu et al. (2019), η αποτελεσματικότητα των φυσικών μεθόδων καθαρισμού στην αφαίρεση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με τον τύπο του φυτοφαρμάκου, τη διάρκεια εφαρμογής και τα χαρακτηριστικά του φυτού, όπως ο συντελεστής κατανομής οκτανόλης-νερού (Kow). Συγκεκριμένα, αλκαλικές λύσεις όπως το διάλυμα διττανθρακικού νατρίου και άλλες παρόμοιες ενώσεις έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικές στην απομάκρυνση φυτοφαρμάκων.
Σε σύγκριση, το πλύσιμο με απλό νερό βρύσης αφαιρεί μόνο το 10-40% των υπολειμμάτων, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για πιο εξειδικευμένες μεθόδους. Μελέτες υποστηρίζουν πως ο συνδυασμός διαφορετικών φυσικών μεθόδων, όπως το πλύσιμο με νερό, ξίδι, αλκαλικά διαλύματα και οξειδωτικά μέσα, μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την απομάκρυνση τόσο των φυτοφαρμάκων όσο και των παθογόνων μικροβίων από την επιφάνεια των τροφίμων.
Παρότι καμία από αυτές τις μεθόδους δεν μπορεί να εξαλείψει πλήρως όλα τα υπολείμματα, ειδικά εκείνα των συστημικών φυτοφαρμάκων που διεισδύουν βαθύτερα στους ιστούς, η εφαρμογή μιας ολοκληρωμένης διαδικασίας πλυσίματος εξασφαλίζει σημαντική μείωση του συνολικού τοξικού και μικροβιακού φορτίου, συμβάλλοντας καθοριστικά στην προστασία της υγείας μας.
ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΑ ΥΛΙΚΑ
Καταλήγουμε σε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση καθαρισμού των φρούτων και λαχανικών με φυσικά υλικά, καθώς η επιστημονική έρευνα έχει τεκμηριώσει την υψηλή τους αποτελεσματικότητα – συχνά ανώτερη ακόμη και από εμπορικά καθαριστικά προϊόντα. Τα τελευταία, είτε πρόκειται για συμβατικά χημικά είτε για “δήθεν φυσικά” καθαριστικά του εμπορίου, περιέχουν επιφανειοδραστικές ουσίες (surfactants) οι οποίες μπορεί να παραμείνουν στα τρόφιμα εάν δεν ξεπλυθούν σχολαστικά. Η ελλιπής απομάκρυνσή τους ενδέχεται να οδηγήσει σε περαιτέρω έκθεση του οργανισμού μας σε τοξικά κατάλοιπα, τα οποία σε βάθος χρόνου μπορούν να επιδράσουν αρνητικά στην υγεία. Για τον λόγο αυτό, προτείνουμε μεθόδους καθαρισμού βασισμένες αποκλειστικά σε ασφαλείς, φυσικές λύσεις – όπως το ξύδι, το όξινο ανθρακικό νάτριο ή τα αλκαλικά διαλύματα – οι οποίες μειώνουν αποτελεσματικά τόσο τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων όσο και τα παθογόνα μικρόβια, χωρίς να επιβαρύνουν επιπλέον τον οργανισμό.
Για την ολοκληρωμένη προσέγγιση καθαρισμού των φρούτων και λαχανικών χρησιμοποιώντας συνδυαστικές μεθόδους, μπορούμε να ακολουθήσουμε τα εξής βήματα και αναλογίες με βάση τις διαθέσιμες βιβλιογραφικές αναφορές και ειδικά τη μελέτη “Efficacy of Household and Commercial Washing Agents in Removing the Pesticide Thiabendazole Residues from Fruits”, που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2025 στο περιοδικό Foods :
5 ΒΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΦΑΛΕΣΤΕΡΑ ΦΡΟΥΤΑ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΑ
1. ΠΛΥΣΙΜΟ ΜΕ ΒΟΥΡΤΣΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΡΙΧΑΣ
Για το πρώτο βήμα, προτείνεται το πλύσιμο με βούρτσα φυσικής τρίχας κάτω από τρεχούμενο φιλτραρισμένο νερό. Αυτό βοηθά στην απομάκρυνση των ακαθαρσιών και των μεγάλων σωματιδίων χωρίς να επιβαρύνεται η επιφάνεια των φρούτων και λαχανικών. Σε περιοχές με αμφίβολη ποιότητα νερού βρύσης, είναι καλύτερο να χρησιμοποιούνται φίλτρα νερού ή εμφιαλωμένο νερό.
ΓΙΑΤΙ ΒΟΥΡΤΣΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΡΙΧΑΣ;
Η χρήση βούρτσας με φυσική τρίχα προτείνεται γιατί είναι πιο απαλή και φιλική προς την επιφάνεια των τροφίμων, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για φρούτα και λαχανικά με ευαίσθητη ή βρώσιμη φλούδα. Σε αντίθεση με τις συνθετικές βούρτσες, οι φυσικές ίνες:
- Δεν προκαλούν μικροτραυματισμούς στη φλούδα, κάτι που θα μπορούσε να επιτρέψει τη διείσδυση μικροοργανισμών ή φυτοφαρμάκων στο εσωτερικό του τροφίμου.
- Είναι πιο αντιολισθητικές, διευκολύνοντας τον έλεγχο κατά το τρίψιμο.
- Συνήθως δεν απελευθερώνουν μικροπλαστικά, κάτι που αποτελεί ανησυχία για τη συνολική υγιεινή και ασφάλεια των τροφίμων.
- Επίσης, είναι πιο βιώσιμες και φιλικές προς το περιβάλλον, ειδικά όταν είναι κατασκευασμένες από φυτικές ίνες ή τρίχες ζωικής προέλευσης με ηθικές προδιαγραφές.
2. ΧΡΗΣΗ ΚΟΡΝ ΦΛΑΟΥΡ (2%)
Η χρήση του κορν φλάουρ είναι μια φυσική μέθοδος που έχει αποδειχτεί αποτελεσματική στην απομάκρυνση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων. Η μελέτη του Du et al. (2025) υποδεικνύει την αποτελεσματικότητα του κορν φλάουρ στο καθαρισμό φρούτων και λαχανικών. Η αναλογία για την παρασκευή του διαλύματος είναι η εξής:
- Διάλυμα κορν φλάουρ 2%: Διαλύστε 20 γρ. κορν φλάουρ ανά 1000 ml νερού. Βυθίστε τα φρούτα ή τα λαχανικά στο διάλυμα για 10-15 λεπτά και μετά ξεπλύνετε καλά με τρεχούμενο νερό.
3. ΧΡΗΣΗ ΣΟΔΑΣ (5%)
Η σόδα είναι γνωστή για τις απορρυπαντικές της ιδιότητες και τη δυνατότητα αφαίρεσης φυτοφαρμάκων και μικροβίων. Σύμφωνα με την έρευνα του 2025, η σόδα 5% είναι αποτελεσματική στην αφαίρεση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων όπως το thiabendazole. Για την παρασκευή του διαλύματος:
- Διάλυμα σόδας 5%: Διαλύστε 50 γρ. μαγειρικής σόδας σε 1000 ml νερού. Βυθίστε τα φρούτα ή λαχανικά στο διάλυμα για 10-15 λεπτά και στη συνέχεια ξεπλύνετε καλά με νερό.
4. ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΟ ΔΙΑΛΥΜΑ ΓΙΑ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ
Ο συνδυασμός ξυδιού, λεμονιού και αλατιού είναι μια δημοφιλής φυσική μέθοδος καθαρισμού, η οποία έχει αποδειχτεί αποτελεσματική κατά των βακτηρίων, όπως το Escherichia coli και το Listeria monocytogenes. Η βιβλιογραφία υποστηρίζει τη χρήση αυτών των συστατικών για τη μείωση των μικροβίων. Ανάλογες μελέτες (Entani et al., 1998 και García-Gimeno et al., 2007) αποδεικνύουν την αντιβακτηριακή δράση του ξυδιού και του λεμονιού, ειδικά κατά του Escherichia coli O157:H7 και του Listeria.
Για την παρασκευή του διαλύματος:
- Διάλυμα ξυδιού, λεμονιού και αλατιού:
- 10 ml ξύδι (π.χ. απόσταγμα ή βιολογικό ξύδι)
- 10 ml χυμός λεμονιού
- 10 γρ αλάτι (περίπου 1 κουταλιά της σούπας)
- 1 λίτρο νερό
ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΟΥΜΕ ΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΔΙΑΛΥΜΑ;
- Το οξύ του ξυδιού (οξικό οξύ) μειώνει το pH, δημιουργώντας όξινο περιβάλλον που εμποδίζει την ανάπτυξη παθογόνων μικροοργανισμών, όπως E. coli και Listeria monocytogenes (Entani et al., 1998).
- Το κιτρικό οξύ του λεμονιού ενισχύει τη δράση του οξικού οξέος και διαταράσσει τις κυτταρικές μεμβράνες των βακτηρίων, προκαλώντας κυτταρικό θάνατο (García-Gimeno et al., 2007).
- Το αλάτι (χλωριούχο νάτριο) προσθέτει ωσμωτική πίεση στο διάλυμα, προκαλώντας αφυδάτωση των βακτηρίων και συμβάλλοντας έτσι στην αδρανοποίησή τους.
- Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων καλύπτει ένα ευρύ φάσμα παθογόνων, χωρίς την ανάγκη χημικών ή επιφανειοδραστικών ουσιών που ενδέχεται να αφήσουν υπολείμματα.
- Η χρήση νερού ως βάσης επιτρέπει την ασφαλή διάχυση των συστατικών επάνω στα τρόφιμα και τη φυσική απομάκρυνση τυχόν επιφανειακών ρύπων και σωματιδίων.
Ως εκ τούτου, η χρήση αυτού του διαλύματος ως τελικό βήμα εξασφαλίζει μέγιστη ασφάλεια για τον καταναλωτή, καθώς όχι μόνο μειώνει το μικροβιακό φορτίο, αλλά συμβάλλει και στην απομάκρυνση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων που ενδεχομένως δεν έχουν εξαλειφθεί στα προηγούμενα στάδια καθαρισμού.
5. ΣΚΟΥΠΙΣΜΑ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ
Σκούπισμα με καθαρές πετσέτες και αποθήκευση σε γυάλινα μπολ στο ψυγείο, με σκέπασμα για ευπαθή φρούτα και λαχανικά. Το σκούπισμα απομακρύνει την περίσσεια υγρασία, η οποία θα μπορούσε να ευνοήσει την ανάπτυξη βακτηρίων ή μούχλας. Η χρήση καθαρής πετσέτας μειώνει τον κίνδυνο επιμόλυνσης, ενώ τα γυάλινα δοχεία προστατεύουν καλύτερα από χημικές ουσίες και διατηρούν τη φρεσκάδα των τροφίμων. Το σκέπασμα αποτρέπει την οξείδωση, την απώλεια υγρασίας και την απορρόφηση οσμών από το ψυγείο. Συνολικά, αυτή η πρακτική συμβάλλει στην ασφαλή διατήρηση και στην παράταση της διάρκειας ζωής των φρούτων και λαχανικών μετά τον καθαρισμό.
ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΜΕΘΟΔΟΥ
Η μέθοδος αυτή παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα, καθώς αποτελεί μια εύκολη και ασφαλή διαδικασία που επιτρέπει τον αποτελεσματικό καθαρισμό φρούτων και λαχανικών χωρίς την ανάγκη χρήσης χημικών ή «φυσικών» καθαριστικών του εμπορίου. Επιπλέον, βασίζεται σε απλά υλικά που βρίσκονται σε κάθε κουζίνα και προμηθεύονται εύκολα. Ωστόσο, δεν στερείται μειονεκτημάτων· υπάρχει επιπλέον κόστος συγκριτικά με το απλό πλύσιμο με τρεχούμενο νερό, ενώ συχνά απαιτείται η αγορά επαγγελματικού φίλτρου, καθώς η ποιότητα του νερού είναι κρίσιμη. Παράλληλα, η διαδικασία είναι χρονοβόρα και χρειάζεται προγραμματισμό και οργάνωση, καθώς και τον κατάλληλο εξοπλισμό (λεκάνες, σουρωτήρια). Κάποια ευπαθή φρούτα, όπως τα blueberries, οι φράουλες, τα σταφύλια ή τα κεράσια, δεν αντέχουν τον πλήρη χρόνο εμβάπτισης και προτείνεται μικρότερη διάρκεια (π.χ. 10 λεπτά). Σημαντικό επίσης είναι ότι τα φρούτα και λαχανικά που έχουν καθαριστεί με αυτήν τη μέθοδο πρέπει να καταναλώνονται πιο άμεσα, καθώς αλλοιώνονται πιο γρήγορα, πιθανώς επειδή στη συμβατική παραγωγή ψεκάζονται με συντηρητικές ουσίες για να παραμένουν ανθεκτικά περισσότερες ημέρες. Παρ’ όλα αυτά, τα καλά πράγματα απαιτούν τον χρόνο τους· η πρόληψη είναι υγεία και αξίζει να κοπιάσουμε λίγο παραπάνω, ώστε να καταναλώνουμε οι ίδιοι αλλά και τα αγαπημλενα μας πρόσωπα πραγματικά καθαρά και ασφαλή φρούτα και λαχανικά.
ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ
Εφαρμόζοντας στην πράξη τη διαδικασία καθαρισμού που περιγράψαμε παραπάνω, θα ήθελα να τονίσω ότι, παρόλο που είναι εξαιρετικά αποτελεσματική, είναι και αρκετά χρονοβόρα. Για τον λόγο αυτό, συνιστάται να εφαρμόζεται σε μεγαλύτερες ποσότητες φρούτων και λαχανικών μία ή δύο φορές την εβδομάδα, αντί να επαναλαμβάνεται καθημερινά σε μικρές μερίδες. Είναι επίσης σημαντικό να έχετε εξοπλιστεί με κατάλληλα σκεύη αποστράγγισης και να χρησιμοποιείτε τον χώρο όπου πλένετε τα σκεύη σας, μόνο εφόσον η γούρνα έχει καθαριστεί πολύ σχολαστικά.
Σε ό,τι αφορά τα ευπαθή φρούτα, όπως φράουλες, κεράσια και σταφύλια, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή κατά τον καθαρισμό, καθώς συχνά αλλοιώνονται κατά τη διαδικασία πιο εύκολα. Παρ’ όλα αυτά, αξίζει η φροντίδα, καθώς τα φρούτα αυτά παρουσιάζουν συχνά υψηλότερα υπολείμματα φυτοφαρμάκων και παθογόνων.
Τέλος, για τα φρούτα και λαχανικά που προορίζονται για μαγείρεμα, προτείνεται η εφαρμογή μόνο των πρώτων βημάτων καθαρισμού – δηλαδή το πλύσιμο, το ξέπλυμα με φυσικά διαλύματα όπως διάλυμα με σόδα ή άμυλο (corn flour) – αφού η θερμική επεξεργασία που ακολουθεί εξασφαλίζει την καταστροφή των παθογόνων μικροοργανισμών.
Για μια ολοκληρωμένη και εμπεριστατωμένη ανάλυση σχετικά με τα φυτοφάρμακα, τις μεθόδους απομάκρυνσής τους, καθώς και απαντήσεις σε συχνές ερωτήσεις, μπορείτε να ανατρέξετε στο αναλυτικό άρθρο μας [ΦΡΟΥΤΑ – ΛΑΧΑΝΙΚΑ: ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΓΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ. ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΣΗ ΠΡΟΦΥΛΑΞΗ ΚΑΙ ΣΥΧΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ], το οποίο αποτελεί σταθμό στην κατανόηση και αντιμετώπιση του θέματος, προσφέροντας πρακτικές συμβουλές και επιστημονικά τεκμηριωμένες πληροφορίες.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
European Food Safety Authority. (2023). Annual Report on Pesticide Residues in EU. EFSA Journal.
Kaushik, G., Satya, S., & Naik, S. N. (2009). Food processing—a tool to pesticide residue dissipation: A review. Food Research International, 42(1), 26–40. doi:10.1016/j.foodres.2008.09.009
Krol, W. J., Arsenault, T. L., Pylypiw, H. M. Jr, & Mattina, M. J. I. (2000). Reduction of pesticide residues on produce by rinsing. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 48(12), 4666–4670. doi:10.1021/jf0002894
Lu, W., et al. (2006). [Συστηματικά φυτοφάρμακα και αποτελεσματικότητα μεθόδων πλυσίματος]. Journal of Agricultural and Food Chemistry.
Bindra, S., & Deshmukh, R. (2013). Removal of 16 pesticide residues from strawberries by washing with tap water. Environmental Monitoring and
Wu, C., H. Spongberg, and K. W. Wills (2019). Evaluation of Washing Agents for Removing Pesticide Residues from Fruits and Vegetables. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 67(12), 3549–3559.
Lu, Y., K. Wu, and S. N. Yao (2006). Effectiveness of Washing Procedures in Removing Pesticide Residues on Leafy Vegetables. Food Control, 17(10), 827-832.
Kaushik, G., Satya, S., & Naik, S. N. (2009). Food Processing a Tool to Pesticide Residue Dissipation – A Review. Food Research International, 42(1), 26-40.
Anonymous. (n.d.). Pesticide residues in vegetables and fruits part II: Review on the recommendations on cleaning of vegetables and fruits. [Review article].
Anonymous. (n.d.). Efficiency of combined techniques in pesticide residues removal from food: A systematic review. [Systematic review].
Bindra, S., & Deshmukh, R. (2013). Removal of 16 pesticide residues from strawberries by washing with tap and ozone water, ultrasonic cleaning and boiling. Environmental Monitoring and Assessment, 185(5), 4219–4230. https://doi.org/10.1007/s10661-012-3004-3
Anonymous. (n.d.). Food washing techniques to remove pesticides. [Guidelines on natural cleaning methods].
Anonymous. (n.d.). How to remove pesticides from fruits and vegetables. [Practical advice on natural washing methods].
Wu, C., Spongberg, H., & Wills, K. W. (2019). Effectiveness of commercial and homemade washing agents in removing pesticide residues on and in apples. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 67(12), 3549–3559. https://doi.org/10.1021/acs.jafc.8b06792
Anonymous. (n.d.). A new LC-MS method for evaluating the efficacy of pesticide residue removal from fruit surfaces by washing agents. [Analytical method study].